Przeciwdziałanie dyskryminacji pacjentów onkologicznych w dostępie do usług finansowych [AKTUALIZACJA]

Prezes Urzędu Ochrony Danych Osobowych Mirosław Wróblewski zwrócił się do Ministra Finansów i Gospodarki Andrzeja Domańskiego z wnioskiem o podjęcie działań legislacyjnych mających zapewnić pacjentom onkologicznym, którzy zakończyli leczenie, prawo do bycia zapomnianym w sektorze finansowym. Osoby po przebytej chorobie nowotworowej nadal spotykają się z dyskryminacją przy zawieraniu umów kredytowych i ubezpieczeniowych.

Prawo do bycia zapomnianym jest gwarantowane w art. 17 rozporządzenia ogólnego o ochronie danych (RODO) oraz art. 51 ust. 4 Konstytucji RP. W praktyce oznacza ono możliwość usunięcia danych osobowych, gdy nie są one już potrzebne do celów, dla których zostały zebrane.

W zakresie przebytej choroby pacjenci onkologiczni nie mają obecnie możliwości realizacji swojego prawa do bycia zapomnianym w obszarze szeroko rozumianych usług finansowych.

Dziś szczególnego znaczenia nabiera kwestia wykorzystywania przez banki i ubezpieczycieli danych osobowych zawierających informacje o przebytych chorobach nowotworowych. Obecnie podmioty świadczące usługi finansowe mogą (w celu oceny zdolności kredytowej i ryzyka ubezpieczeniowego) pozyskiwać dane medyczne pacjentów onkologicznych praktycznie bez ograniczeń czasowych. W ocenie organu nadzorczego prowadzi to do sytuacji, gdy osoby wyleczone z nowotworu ponoszą przez wiele lat wyższe koszty ubezpieczeń albo mają utrudniony dostęp do kredytu. Co istotne, Parlament Europejski przypomniał, że pacjenci onkologiczni nie powinni ponosić „podwójnej kary” po zakończeniu leczenia. W wielu innych krajach, m.in. we Francji, w Belgii, czy Luksemburgu, funkcjonują w sektorze finansowym rozwiązania gwarantujące skuteczną realizację prawa do bycia zapomnianym.

Parlament Europejski w rezolucji dotyczącej wzmocnienia Europy w walce z chorobami nowotworowymi wezwał państwa członkowskie do zagwarantowania najpóźniej do 2025 r  wszystkim europejskim pacjentom onkologicznym prawa do bycia zapomnianym. Założono, że informacje o chorobie nowotworowej nie powinny być wykorzystywane po upływie 10 lat od zakończenia leczenia i po pięciu latach w przypadku osób, u których nowotwór zdiagnozowano przed ukończeniem 18. roku życia. Ma to pozwolić na zapobieganie dyskryminacji w równym dostępie do usług finansowych.

Dyrektywę 2023/2225 w sprawie umów o kredyt konsumencki przyjęto wychodząc naprzeciw oczekiwaniom Parlamentu Europejskiego. Zgodnie z jej brzmieniem państwa członkowskie mają obowiązek wprowadzenia przepisów krajowych uniemożliwiających wykorzystywanie danych osobowych - obejmujących diagnozę chorób onkologicznych - do zawierania polis ubezpieczeniowych związanych z umową kredytu. Maksymalny okres przetwarzania takich danych nie może przekraczać 15 lat od zakończenia leczenia.

W Polsce wdrożenie dyrektywy ma nastąpić w ustawie o kredycie konsumenckim. Projekt jej nowelizacji przewiduje, że dane osobowe dotyczące chorób nowotworowych nie będą mogły być pozyskiwane oraz wykorzystywane w celu zawarcia umów ubezpieczenia spłaty kredytu po upływie pięciu lat od zakończenia leczenia.

Choć przyjęcie tych przepisów doprowadzi do realizacji prawa do bycia zapomnianym pacjentom w odniesieniu do tego rodzaju umów, to należy zauważyć, że stanowią one jedynie fragment usług finansowych oferowanych pacjentom onkologicznym.

W obowiązujących przepisach brakuje regulacji gwarantujących, że dane osobowe konsumentów, dotyczące chorób onkologicznych, nie będą pozyskiwane oraz wykorzystywane w celu zawarcia umowy ubezpieczenia po zakończeniu leczenia. Z przepisów ustawy o prawach pacjenta oraz ustawy o działalności ubezpieczeniowej i reasekuracyjnej wynika, że za zgodą pacjenta możliwe jest udostępnianie dokumentacji medycznej ubezpieczycielom.

Prezes UODO dodał, że zgodnie z zasadą minimalizacji dane osobowe mogą być przetwarzane wyłącznie w zakresie niezbędnym i przez okres konieczny do realizacji określonego celu. Brak jasnych ograniczeń czasowych budzi poważne wątpliwości z punktu widzenia poszanowania praw podstawowych.

Niezmiernie potrzebne jest zatem podjęcie właściwych działań, które zapewnią pacjentom onkologicznym skuteczne prawo do bycia zapomnianym w szeroko pojętym obszarze usług finansowych – np. na wzór aktualnie projektowanych regulacji dotyczących jego wąskiego wycinka, czyli umów kredytu konsumenckiego.

Osoby żyjące z rakiem lub wyleczone nie powinny być dyskryminowane [AKTUALIZACJA]

W odpowiedzi na wystąpienie organu nadzorczego Ministerstwo Finansów i Gospodarki potwierdziło, że problem, na który zwrócił uwagę Prezes UODO jest istotny. Prawo do bycia zapomnianym dla pacjentów onkologicznych lub osób wyleczonych w dostępie do usług finansowych reguluje nie tylko RODO, ale też dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2023/2225 z dnia 18 października 2023 r. w sprawie umów o kredyt konsumencki. Obecnie trwają pilne prace nad jej wdrożeniem do polskiego systemu prawnego, za które odpowiada Minister Sprawiedliwości. Resort finansów, choć nie ma wprost kompetencji do zajęcia się problemem, to aktywnie uczestniczy w prowadzonych pracach legislacyjnych w obszarze usług finansowych i zapewnił Prezesa UODO, że zwraca szczególną uwagę na kwestie związane z niedyskryminacyjnym traktowaniem konsumentów.

DPNT.413.13.2026